سانسور در ایران چگونه نویسندگان را محدود میکند؟
گفتگوی «سانسور در ایران چگونه نویسندگان را محدود میکند؟» با آزاد عندلیبی — اپیزود 3 فیوز.
خلاصهی گفتگو
در سومین اپیزود از پادکست فیوز (Fuse Podcast)، آرش نعلچگر میزبان آزاد عندلیبی، ویراستار، فعال و کارشناس باتجربه حوزه نشر و کتاب است. آزاد عندلیبی در این گفتگو با نگاهی آسیبشناسانه و دقیق، پرده از پیچیدگیها، دهلیزهای ممیزی و واقعیتهای ملموس اما کمتر شنیدهشده صنعت نشر در ایران برمیدارد؛ از نحوه مواجهه نویسنده با ناشر تا خطوط قرمز پرفرازونشیب سانسور. در این مقاله خلاصهای جامع و کاربردی از مباحث مطرحشده در این گفتگو را مرور میکنیم.
۱. اقتصاد نشر، درصدها و چالش امرار معاش نویسنده
در بخش اول گفتگو، ساختار مالی و مدلهای قراردادی در صنعت نشر ایران بررسی میشود و نشان داده میشود که چرا نویسندگی در ایران کمتر جنبه یک شغل حرفهای دارد.
انواع قراردادها و سهم نویسنده
قراردادهای کتاب عمدتاً یا بهصورت خرید قطعی اثر هستند یا درصدی و مبتنی بر قیمت پشت جلد. در مدل درصدی، سهم نویسنده یا مترجم معمولاً بین ۶ تا ۱۵ درصد است، در حالی که سهم پخش و کتابفروش به حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد میرسد.
عدم امکان امرار معاش
با توجه به تیراژ پایین کتابها، عمدتاً از چندصد تا حدود هزار نسخه، یک نویسنده نمیتواند صرفاً از راه نوشتن زندگی کند؛ در نتیجه حرفهای به نام نویسندگی مستقل در ایران عملاً شکل نگرفته است، هرچند شرایط برای برخی مترجمان کمی بهتر است.
۲. مسئله کپیرایت و رقابت دشوار تألیف با ترجمه
یکی از چالشهای کلیدی ناشران و نویسندگان ایرانی، نپیوستن ایران به پیمانهای بینالمللی کپیرایت، مانند کنوانسیون برن، است.
اقبال بیشتر به آثار ترجمه
عدم رعایت کپیرایت باعث شده آثار خارجی با هزینه کمتر و سرعت بالا ترجمه شوند؛ اما دلیل اصلی تمایل جامعه به ترجمه، بیاعتمادی تاریخی، نبود امکان پرداختن آزادانه به مسائل روز و رقابت مستقیم نویسنده ایرانی با غولهای ادبیات جهان، مانند مارکز و یوسا، است.
مخالفت با رانت دولتی
ایجاد شرایط ویژه، مانند یارانه یا محدودیت گمرکی برای آثار خارجی، راهکار درستی برای ارتقای کیفیت نیست؛ اثر ایرانی باید در یک بازار آزاد و رقابتی ارزش خود را اثبات کند.
۳. سازوکار سهمرحلهای سانسور و پدیده خودسانسوری
در این بخش، ممیزی و سانسور نه بهعنوان یک اتفاق لحظهای، بلکه بهعنوان جریانی مستمر در سه مرحله، هنگام نوشتن، پیش از چاپ در وزارت ارشاد و حتی پس از انتشار، تحلیل میشود.
حوزههای در معرض خطر و ممیزی سلیقهای
ادبیات کودک، رمان داستانی، زیستشناسی بهویژه مبحث تکامل و متون سیاسی و اعتقادی بیشترین سانسور را دارند. علاوه بر ضوابط نهادی، حالوهوا و تصمیمات سلیقهای فرد سانسورچی، که حتی بخشی از آن به پیمانکاران برونسپاری شده، سرنوشت مجوز را تعیین میکند.
پیامد اصلی؛ خودسانسوری
مهیبترین آسیب سانسور سیستماتیک این است که نویسنده هنگام خلق اثر، ناخودآگاه دست به خودسانسوری بزند و کلمات و موضوعات را پیشاپیش حذف کند.
۴. تحلیل سرانه مطالعه و مسیرهای جایگزین برای نویسندگان
برخلاف تصور عمومی، تیراژ پایین کتابها لزوماً بهمعنای کتابنخوان بودن مردم ایران نیست، بلکه نتیجه تورم اقتصادی و تعدد بالای ناشران، با بیش از ۲۷ هزار ناشر ثبتشده، است که تقاضا را خرد میکند.
ارتباط مستقیم با مخاطب
در پایان، به نقش ابزارهای جدید مانند پلتفرمهای دیجیتال، پادکست، فایلهای PDF و سیستمهای حمایت مالی (Donate) پرداخته میشود. نویسندگان دغدغهمند میتوانند با ایجاد فضای ارتباطی مستقیم با مخاطبان، بدون تن دادن به تیغ سانسور یا آسیبهای بروکراسی، اندیشه و اثر خود را زنده نگه دارند.
مهمان این اپیزود
آزاد عندلیبی
ویراستار، مترجم و سردبیر مجلهی باروویراستار، مترجم و سردبیر مجلهی بارو؛ فعال باسابقهی نشر ادبی و مترجم شعر و داستان از اسپانیایی و انگلیسی.
چیزی به این گفتگو اضافه میکنی؟
پرسش، نقد، اصلاح یا منبع تکمیلیات را بفرست. پیام مستقیماً با شمارهی همین اپیزود ثبت میشود.
اپیزودهای مرتبط
61
آدمها محترمند، عقایدشان نه
58
من مخالفم
گفتگو با آیدین غفاری · تولیدکنندهی محتوا و تحلیلگر فرهنگی
53
ما اعدامدرمانی میکنیم
گفتگو با محسن برهانی · حقوقدان، وکیل و استاد دانشگاه
41
رسانهی آزاد برای گفتگو مبارزه میکند؟
گفتگو با مهدی احمدی · روزنامهنگار و بنیانگذار رسانه آزاد
32
هنوز نمیدانم در زندان چه بلایی سر پدرم آمده
گفتگو با کینگ رام · خواننده، آهنگساز و پادکستر
18
از تنش با حوزهی علمیه تا مقابله با سانسور
گفتگو با رضا نیکنام · روحانی پیشین و پژوهشگر رسانه